Mental health (WHO/your class notes): a state of psychological, emotional, and social well-being in which a person realises their own potential, copes with the normal stresses of life, works productively, and contributes to their community. Mental illness: a clinically significant disturbance in cognition, emotional regulation, or behaviour that causes distress or impairment in functioning. Health is not merely the absence of illness — a person can lack a diagnosis and still be languishing.

मानसिक स्वास्थ्य (डब्ल्यूएचओ/कक्षा-नोट): मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक तन्दुरुस्तीको त्यो अवस्था, जसमा व्यक्तिले आफ्नो क्षमता चिन्छ, जीवनका सामान्य तनाव झेल्छ, उत्पादनशील काम गर्छ र समुदायमा योगदान दिन्छ। मानसिक रोग: सोच, भावना-नियमन वा व्यवहारमा उल्लेखनीय गडबडी, जसले पीडा वा कामकाजमा बाधा ल्याउँछ। स्वास्थ्य भनेको रोग नहुनु मात्र होइन — निदान नभएर पनि मानिस ओइलाएको हुनसक्छ।

Where is the "abnormal" line? No single test decides it. Clinicians triangulate with the 4 D's: Deviance (far outside cultural norms), Distress (it hurts), Dysfunction (it breaks daily functioning — work, school, relationships, self-care), and Danger (risk to self or others). Culture sits inside every D: hearing a dead relative's voice during mourning is deviant in Berlin and expected in Bhaktapur. Frequency, intensity, and duration turn an experience into a symptom.

«असामान्य» रेखा कहाँ? कुनै एउटै जाँचले छुट्याउँदैन। चिकित्सकहरू ४ «डी» ले जाँच्छन्: Deviance (सांस्कृतिक मापदण्डभन्दा निकै बाहिर), Distress (पीडा दिन्छ), Dysfunction (दैनिक कामकाज — काम, पढाइ, सम्बन्ध, आत्म-हेरचाह — बिगार्छ), Danger (आफू वा अरूलाई खतरा)। हरेक «डी» भित्र संस्कृति बस्छ: शोकमा दिवंगत आफन्तको आवाज सुन्नु बर्लिनमा असामान्य, भक्तपुरमा अपेक्षित। आवृत्ति, तीव्रता र अवधिले अनुभवलाई लक्षण बनाउँछ।

1 · The biopsychosocial model (Engel, 1977). Every case has three strands braided together — biological (genes, brain chemistry, physical illness, substances), psychological (coping style, thought patterns, self-concept, learning history), and social (poverty, family conflict, displacement, discrimination, support networks). The curriculum's own list — biological, psychosocial, environmental — is this model in different words.

१ · जैव-मनो-सामाजिक मोडेल (एंगेल, १९७७)। हरेक केसमा तीन धागा बाटिएका हुन्छन् — जैविक (वंशाणु, मस्तिष्क-रसायन, शारीरिक रोग, लागुपदार्थ), मानसिक (सामना गर्ने शैली, विचार-ढाँचा, आत्म-धारणा, सिकाइ), र सामाजिक (गरिबी, पारिवारिक द्वन्द्व, विस्थापन, विभेद, सहयोग-सञ्जाल)। पाठ्यक्रमकै सूची — जैविक, मनोसामाजिक, वातावरणीय — यही मोडेलका अर्का शब्द हुन्।

2 · The diathesis-stress model. A disorder appears when an underlying vulnerability (diathesis — genetic loading, early adversity, temperament) meets enough stress (loss, migration, exam pressure, disaster). High vulnerability needs little stress; low vulnerability needs a lot. This is why one sibling breaks after an earthquake and another does not — and why "why now?" is one of assessment's most powerful questions.

२ · डायाथेसिस-स्ट्रेस मोडेल। भित्री जोखिम-प्रवृत्ति (वंशाणु, बाल्यकालको प्रतिकूलता, स्वभाव) र पर्याप्त तनाव (क्षति, बसाइँ-सराइ, परीक्षा-दबाब, विपद्) भेट हुँदा विकार देखा पर्छ। धेरै जोखिम-प्रवृत्ति हुनेलाई थोरै तनाव पुग्छ; थोरै हुनेलाई धेरै चाहिन्छ। भूकम्पपछि एउटा भाइ बिरामी पर्ने, अर्को नपर्ने कारण यही हो — र मूल्याङ्कनको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रश्न «किन अहिले?» हुनुको पनि।

Test yourself — three questionsआफैंलाई जाँच्नुहोस् — तीन प्रश्न

1) Name the 4 D's and give a Nepali example of each. 2) A woman hears her late husband's voice during the 13-day mourning ritual — which D's are absent, and why does that matter? 3) Use diathesis-stress to explain why two survivors of the same landslide can have opposite outcomes.

१) चार «डी» भन्नुहोस्, हरेकको नेपाली उदाहरण दिनुहोस्। २) १३ दिने किरियाभित्र स्वर्गीय पतिको आवाज सुन्ने महिला — कुन-कुन «डी» छैनन्, र त्यो किन महत्त्वपूर्ण छ? ३) एउटै पहिरोका दुई प्रभावितको नतिजा किन उल्टो हुनसक्छ — डायाथेसिस-स्ट्रेसले व्याख्या गर्नुहोस्।